تحریم‌های اقتصادی و مصرف مواد غذایی در ایران

«تحریم‌های اقتصادی و مصرف مواد غذایی»: شواهدی از  مصرف مواد غذایی در خانوارهای ایرانی

👈📝 خلاصه مقاله:

مقدمه

تحریم‌های اقتصادی به‌طور فزاینده‌ای به ابزاری در سیاست خارجی تبدیل شده‌اند و معمولاً به‌عنوان جایگزینی غیرخشونت‌آمیز برای جنگ معرفی می‌شوند. با این حال، شواهد زیادی نشان می‌دهد که این تحریم‌ها می‌توانند پیامدهای سنگینی برای رفاه غیرنظامیان داشته باشند. یکی از ابعاد مهم این پیامدها، اثر بر مصرف مواد غذایی و امنیت غذایی خانوارهاست؛ موضوعی که تاکنون کمتر به‌طور خُرد و تجربی بررسی شده است.

داده‌ها و روش پژوهش

ایران به‌عنوان مطالعه موردی انتخاب شده زیرا طی سه دهه گذشته چندین بار تحت تحریم‌های شدید اقتصادی قرار گرفته است. این پژوهش از داده‌های پیمایش درآمد و هزینه خانوار ایران طی سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۱ استفاده کرده است. این پایگاه شامل بیش از یک میلیون مشاهده در سطح خُرد است و اطلاعات دقیقی درباره درآمد، هزینه‌ها و مصرف مواد غذایی خانوارها دارد. تمرکز اصلی پژوهش بر دوره‌های تحریم شدید (۲۰۱۲–۲۰۱۵ و ۲۰۱۸–۲۰۲۱) است.

انتظارات نظری

از جهت نظری، تحریم‌ها با افزایش هزینه واردات، محدودیت دسترسی به ارز و کاهش توان دولت برای یارانه‌دهی، موجب افزایش قیمت مواد غذایی می‌شوند. در نتیجه:

• خانوارهای کم‌درآمد بیشترین آسیب را می‌بینند.
• خانوارهای پردرآمد آسیب کمتری می‌بینند، اما کیفیت و تنوع رژیم غذایی‌شان کاهش می‌یابد.
• مناطق شهری به دلیل وابستگی به کالاهای وارداتی بیش از مناطق روستایی تحت فشار قرار می‌گیرند.
• کالاهایی مانند غلات به دلیل یارانه‌های دولتی کمتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند، اما مصرف پروتئین حیوانی (گوشت، مرغ، لبنیات) کاهش شدیدی دارد.

یافته‌های تجربی

• در سطح ملی، تحریم‌ها باعث کاهش معنادار مصرف مواد غذایی در میان خانوارهای ایرانی شدند.
• خانوارهای کم‌درآمد و شهری بیشترین کاهش مصرف را تجربه کردند.
• خانوارهای روستایی در برخی محصولات محلی کمتر آسیب دیدند، اما در کالاهایی مانند مرغ و لبنیات صنعتی کاهش مصرف داشتند.
• غلات تقریباً پایدار ماندند، ولی مصرف گوشت قرمز، مرغ و لبنیات افت قابل‌توجهی داشت.
• حتی خانوارهای پردرآمد نیز تغییر رژیم غذایی را تجربه کردند، هرچند شدت آن کمتر بود.

بحث و پیامدها

یافته‌ها نشان می‌دهند که تحریم‌ها به‌طور نامتناسب بر فقرا اثر گذاشته و نابرابری اجتماعی را تشدید کرده‌اند. همچنین، تفاوت‌های جغرافیایی روشن می‌کند که آسیب‌ها یکسان توزیع نشده‌اند. از منظر حقوق بشر، تحریم‌ها به‌طور غیرمستقیم حق دسترسی به غذای کافی را نقض کرده‌اند. بنابراین، مشروعیت و کارایی تحریم‌ها به‌عنوان ابزاری برای تغییر رفتار دولت‌ها باید مورد بازنگری قرار گیرد.

نتیجه‌گیری

این مطالعه شواهدی قوی ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه تحریم‌های اقتصادی نه‌تنها پیامدهای کلان اقتصادی دارند، بلکه به‌طور مستقیم بر رفاه غذایی و زندگی روزمره شهروندان عادی اثر می‌گذارند. به‌ویژه فقرا و خانوارهای شهری بیشترین آسیب را تجربه کرده‌اند. این نتایج نشان می‌دهد که در طراحی و اعمال تحریم‌ها باید به پیامدهای انسانی و حقوق بشری توجه بیشتری شود.

📚اصل مقاله :

چکیده (Abstract)

با وجود اجماع علمی درباره آثار زیان‌بار تحریم‌های اقتصادی بر غیرنظامیان، پژوهش‌های تجربی خُرد درباره اینکه چگونه و تا چه اندازه تحریم‌های اقتصادی بر مصرف مواد غذایی شهروندان کشورهای تحریم‌شده اثر می‌گذارد، اندک است. یکی از موانع اصلی برای مطالعه پویایی‌های خُردِ تحریم‌ها، محدودیت در دسترسی به داده‌های معتبر در کشورهای تحت تحریمی  است که بدلایل ساختاری دسترسی به اطلاعات در آنها کمی سخت به نظر می رسد.

این پژوهش از یک مجموعه داده‌ی منحصربه‌فرد شامل حدود یک میلیون مشاهده از درآمد و هزینه‌های خانوارهای ایرانی بین سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۱ استفاده می‌کند. ما اثر تحریم‌های اقتصادی را بر مصرف فردی مواد غذایی در سطح ملی و همچنین در میان بخش‌های جمعیتی مختلف بررسی می‌کنیم.

یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه همه‌ی اقشار جامعه آثار اجبار اقتصادی را احساس می‌کنند، اما مصرف مواد غذایی شهروندان کم‌درآمد بیشتر در معرض کاهش قرار دارد. با این حال، اثرات جغرافیایی تحریم‌ها تصویری متفاوت ارائه می‌دهند؛ به‌گونه‌ای که مناطق روستایی و شهری هرکدام آسیب‌پذیری‌های خاصی نسبت به برخی گروه‌های غذایی دارند.

در پایان، پیامدهای این یافته‌ها برای سیاست تحریم و حقوق بشر مورد بحث قرار گرفته است.

🔹 «انتظارات نظری»

تحریم‌های اقتصادی اساساً بر مبنای ایجاد فشار اقتصادی بر دولت‌های هدف طراحی می‌شوند تا این دولت‌ها را وادار به تغییر رفتار سیاسی کنند. با این حال، در عمل، این فشار به‌طور مستقیم بر شهروندان عادی تحمیل می‌شود.

۱. اثرات کلی تحریم‌ها بر مصرف غذایی

زمانی که یک کشور تحت تحریم قرار می‌گیرد، هزینه واردات کالاهای اساسی افزایش می‌یابد، دسترسی به ارز خارجی محدود می‌شود و توانایی دولت برای یارانه‌دهی به مواد غذایی کاهش پیدا می‌کند.
در نتیجه، خانوارها با افزایش قیمت مواد غذایی و کاهش قدرت خرید مواجه می‌شوند. انتظار می‌رود که این شرایط باعث افت مصرف کلی مواد غذایی شود، به‌ویژه در میان خانوارهای کم‌درآمد که سهم بیشتری از بودجه‌شان صرف خوراک می‌شود.

۲. تفاوت میان گروه‌های جمعیتی

با توجه به تفاوت در درآمد و محل زندگی، اثر تحریم‌ها یکسان نخواهد بود:

• خانوارهای کم‌درآمد: بیشترین آسیب را می‌بینند، زیرا حتی افزایش اندک قیمت مواد غذایی می‌تواند بر توانایی خرید آن‌ها اثرگذار باشد.
• خانوارهای پردرآمد: به دلیل انعطاف بیشتر در بودجه، کمتر در مصرف مواد غذایی حیاتی محدود می‌شوند، اما احتمالاً کیفیت یا تنوع رژیم غذایی‌شان کاهش پیدا می‌کند.
• خانوارهای شهری: به دلیل وابستگی بالاتر به کالاهای وارداتی، بیشتر در معرض افزایش قیمت هستند.
• خانوارهای روستایی: ممکن است دسترسی محلی به برخی مواد غذایی را داشته باشند، اما در تأمین سایر اقلام به همان اندازه آسیب‌پذیر خواهند بود.

۳. اثر بر گروه‌های غذایی مختلف

انتظار می‌رود اثر تحریم‌ها بر همه گروه‌های غذایی یکسان نباشد.

• غلات: چون کالای اساسی هستند و معمولاً دولت‌ها یارانه بیشتری به آن‌ها اختصاص می‌دهند، کمتر تحت فشار قرار می‌گیرند.
• گوشت قرمز، مرغ، ماهی و لبنیات: این گروه‌ها به دلیل وابستگی به واردات خوراک دام و افزایش هزینه‌های تولید، بیش از سایر اقلام دچار کاهش مصرف می‌شوند.
• میوه و سبزیجات: ممکن است بسته به تولید داخلی در برخی مناطق کمتر آسیب ببینند.

۴. چشم‌انداز کلی

در مجموع، انتظار نظری این است که تحریم‌های اقتصادی منجر به کاهش مصرف مواد غذایی می‌شوند، اما شدت این اثرات میان گروه‌های درآمدی و جغرافیایی متفاوت خواهد بود. همچنین برخی گروه‌های غذایی مانند گوشت و لبنیات آسیب‌پذیرتر از دیگران هستند.

🔹  «داده‌ها و مطالعه موردی»

چرا ایران؟

ایران به دلایل مختلف مطالعه‌ای مناسب برای بررسی اثر تحریم‌هاست:

1. این کشور طی سه دهه گذشته بارها با موج‌های شدید تحریم‌های اقتصادی از سوی ایالات متحده، اتحادیه اروپا و سازمان ملل مواجه بوده است.
2. تحریم‌ها نه تنها تجارت نفت را هدف قرار داده‌اند بلکه بر نظام بانکی، مبادلات ارزی و واردات کالاهای اساسی هم تأثیر گذاشته‌اند.
3. ایران داده‌های آماری نسبتاً دقیقی در سطح خانوار جمع‌آوری کرده که امکان بررسی خُرد آثار تحریم‌ها را فراهم می‌کند.

داده‌ها

پژوهشگران در این مطالعه از پیمایش هزینه و درآمد خانوار ایران (Household Income and Expenditure Survey) استفاده کرده‌اند.

• این پایگاه داده شامل اطلاعات حدود یک میلیون مشاهده از سال ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۱ است.
• داده‌ها شامل جزئیات دقیق درباره درآمد، هزینه‌ها، ترکیب خانوار، و الگوهای مصرف مواد غذایی هستند.
• به‌طور خاص، مصرف مواد غذایی در ۱۴ گروه اصلی ثبت شده است، از جمله:
  • غلات
  • گوشت قرمز
  • مرغ و ماهی
  • لبنیات
  • میوه و سبزیجات
  • قند و شیرینی‌جات

دوره‌های تحریم

داده‌ها امکان بررسی اثر تحریم‌ها در چند دوره کلیدی را می‌دهند:

• ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵: دوره تحریم‌های شدید بین‌المللی پیش از توافق هسته‌ای برجام.
• ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱: بازگشت تحریم‌های ایالات متحده پس از خروج از برجام و تشدید محدودیت‌ها بر صادرات نفت و مبادلات مالی.

مزیت داده‌ها

برخلاف بسیاری از کشورها، ایران داده‌های قابل‌اعتمادی در سطح خُرد ارائه می‌دهد که می‌توان آن‌ها را در طول زمان مقایسه کرد. این امر به پژوهشگران اجازه می‌دهد:

• اثر تحریم‌ها را بر مصرف فردی و خانوادگی مواد غذایی بررسی کنند.
• تفاوت‌ها را میان خانوارهای شهری و روستایی یا گروه‌های درآمدی مختلف تحلیل کنند.
• روند بلندمدت تغییرات مصرف را قبل و بعد از اعمال تحریم‌ها ارزیابی کنند.

🔹 «تحلیل تجربی»

اثر کلی تحریم‌ها بر مصرف مواد غذایی

نتایج مدل‌های آماری نشان می‌دهد که تحریم‌های اقتصادی به‌طور معناداری مصرف مواد غذایی خانوارهای ایرانی را کاهش داده‌اند.

شکل ۱. تغییرات در میانگین مصرف گوشت قرمز خانوارهای ایرانی به ازای هر نفر در مناطق شهری و روستایی. نواحی سایه‌دار نشان‌دهنده سال‌های تحریم هستند و خط افقی میانگین مصرف گوشت قرمز خانوارهای ایرانی به ازای هر نفر را نشان می‌دهد.

شکل ۲. تغییرات در میانگین مصرف گوشت قرمز خانوارهای ایرانی به ازای هر نفر در میان چهارک‌های مختلف درآمدی. نواحی سایه‌دار نشان‌دهنده سال‌های تحریم هستند و خط افقی میانگین مصرف گوشت قرمز خانوارهای ایرانی به ازای هر نفر را نشان می‌دهد.

• در سطح ملی، داده‌ها نشان می‌دهند که در دوره‌های تحریم شدید (۲۰۱۲–۲۰۱۵ و ۲۰۱۸–۲۰۲۱) مصرف سرانه مواد غذایی خانوارها کاهش چشمگیری داشته است.
• این کاهش به‌ویژه در میان خانوارهای کم‌درآمد بیشتر مشاهده شده است.

تفاوت میان گروه‌های درآمدی

• خانوارهای کم‌درآمد: بیشترین کاهش مصرف را تجربه کرده‌اند. برای مثال، مصرف پروتئین حیوانی (گوشت، مرغ، لبنیات) در این گروه به‌شدت افت کرده است.
• خانوارهای پردرآمد: توانسته‌اند بخشی از کاهش قدرت خرید را با تغییر در ترکیب مصرفی (مثلاً جایگزینی گوشت قرمز با مرغ یا افزایش مصرف غلات) جبران کنند، بنابراین افت مصرفشان کمتر بوده است.

تفاوت میان مناطق شهری و روستایی

• خانوارهای شهری: بیشتر در معرض کاهش مصرف مواد غذایی وارداتی (مانند گوشت و لبنیات) قرار داشته‌اند، زیرا قیمت این کالاها به شدت تحت تأثیر تحریم بوده است.
• خانوارهای روستایی: کاهش کمتری در برخی محصولات محلی مثل غلات یا سبزیجات داشته‌اند، اما در تأمین کالاهایی مانند لبنیات بسته‌بندی‌شده یا مرغ صنعتی هم با افت مصرف مواجه شده‌اند.

اثر بر گروه‌های غذایی مختلف

• غلات: نسبتاً پایدار ماندند، زیرا دولت همچنان یارانه سنگینی برای نان و برنج اختصاص داده بود.
• گوشت قرمز و مرغ: بیشترین کاهش مصرف مشاهده شد. افزایش هزینه واردات خوراک دام و کاهش دسترسی به ارز خارجی باعث جهش قیمت و افت مصرف شد.
• لبنیات: کاهش قابل‌توجهی داشتند، به‌ویژه در خانوارهای کم‌درآمد.
• ماهی: به دلیل هزینه بالا و وابستگی به حمل‌ونقل و واردات، مصرف آن به شدت کاهش یافت.
• میوه و سبزیجات: افت کمتری نسبت به سایر گروه‌ها داشتند، چون بخش بزرگی از تولید داخلی تأمین می‌شد.

یافته‌های کلیدی

• اثر تحریم‌ها فراگیر بوده اما شدت آن نامتوازن است.
• خانوارهای کم‌درآمد و شهری بیشترین آسیب را دیده‌اند.
• گروه‌های غذایی وابسته به واردات (گوشت، مرغ، لبنیات) بیشترین افت مصرف را تجربه کرده‌اند.
• حتی خانوارهای پردرآمد هم تغییراتی در رژیم غذایی‌شان تجربه کرده‌اند، هرچند کمتر از اقشار ضعیف‌تر.

🔹 «بحث» (Discussion)

یافته‌های این مطالعه چند نکته اساسی را درباره پیامدهای انسانی تحریم‌های اقتصادی روشن می‌کنند:

۱. تحریم‌ها و نابرابری اجتماعی

• اگرچه تحریم‌ها بر همه اقشار جامعه اثر می‌گذارند، اما فشار اصلی بر دوش خانوارهای کم‌درآمد است.
• این موضوع نشان می‌دهد که تحریم‌ها نه‌تنها باعث کاهش رفاه عمومی می‌شوند، بلکه می‌توانند شکاف طبقاتی را نیز تشدید کنند.

۲. تفاوت جغرافیایی

• نتایج نشان داد که تأثیر تحریم‌ها در مناطق شهری و روستایی یکسان نیست.
• خانوارهای شهری به دلیل وابستگی بیشتر به کالاهای وارداتی (مانند لبنیات و گوشت صنعتی) آسیب بیشتری دیده‌اند.
• در مقابل، خانوارهای روستایی در مصرف برخی محصولات محلی آسیب کمتری داشتند، اما همچنان در کالاهای اساسیِ غیرمحلی دچار افت مصرف شدند.

۳. پیامدهای حقوق بشری

• تحریم‌ها اغلب به‌عنوان ابزار سیاست خارجی با هدف فشار بر دولت‌ها توجیه می‌شوند.
• اما یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که هزینه اصلی تحریم‌ها بر دوش شهروندان عادی است، به‌ویژه اقشار فقیر و آسیب‌پذیر.
• بنابراین، تحریم‌های اقتصادی به‌طور غیرمستقیم می‌توانند با نقض حق دسترسی به غذای کافی به‌عنوان یک حق اساسی بشر در تضاد قرار گیرند.

۴. مقایسه با ادبیات موجود

• این مطالعه یافته‌های پژوهش‌های پیشین درباره تأثیرات منفی تحریم‌ها بر بهداشت عمومی و رفاه اجتماعی را تأیید می‌کند.
• اما افزون بر آن، شواهد جدیدی ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه تحریم‌ها به‌طور خاص بر الگوهای مصرف مواد غذایی اثر می‌گذارند و این اثرات در سطح خُرد (خانوار) قابل مشاهده‌اند.

۵. پیامدهای سیاسی

• اگر هدف تحریم‌ها تغییر رفتار دولت‌ها باشد، این پرسش مطرح می‌شود که آیا آسیب‌زدن به امنیت غذایی شهروندان عادی ابزاری مؤثر و مشروع است؟
• یافته‌ها نشان می‌دهند که تحریم‌ها بیش از آنکه دولت‌ها را تحت فشار قرار دهند، قدرت خرید خانوارها را تضعیف کرده و مصرف مواد غذایی آن‌ها را کاهش می‌دهند.
• بنابراین، کارایی تحریم‌ها به‌عنوان یک ابزار سیاست خارجی باید مورد بازنگری جدی قرار گیرد.

🔹 «نتیجه‌گیری» (Conclusion)

این مطالعه با استفاده از مجموعه داده‌ای منحصر‌به‌فرد شامل بیش از یک میلیون مشاهده از درآمد و هزینه‌های خانوارهای ایرانی طی سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۱، شواهد خرد و معناداری درباره تأثیر تحریم‌های اقتصادی بر مصرف مواد غذایی ارائه می‌دهد.

یافته‌های اصلی

1. تحریم‌ها به‌طور قابل‌توجهی باعث کاهش مصرف مواد غذایی در میان خانوارهای ایرانی شده‌اند.
2. این کاهش به‌ویژه در میان خانوارهای کم‌درآمد و شهری شدیدتر بوده است.
3. اثرات تحریم‌ها در همه گروه‌های غذایی یکسان نبوده است؛ کالاهایی مانند غلات که تحت یارانه دولتی قرار داشتند، کمتر آسیب دیدند، در حالی که گوشت، مرغ و لبنیات بیشترین افت مصرف را تجربه کردند.
4. نتایج نشان می‌دهد که تحریم‌ها به جای فشار مستقیم بر دولت، در عمل زندگی روزمره و رفاه غذایی شهروندان عادی را هدف قرار داده‌اند.

پیامدهای سیاسی

• یافته‌ها نشان می‌دهند که تحریم‌های اقتصادی می‌توانند حقوق اساسی بشر از جمله حق دسترسی به غذای کافی را تضعیف کنند.
• اگر هدف تحریم‌ها تغییر رفتار دولت‌هاست، باید این واقعیت را در نظر گرفت که فشار اصلی بر دوش شهروندان عادی و به‌ویژه فقرا وارد می‌شود.
• بنابراین، اثربخشی و مشروعیت تحریم‌ها به‌عنوان ابزار سیاست خارجی باید مورد بازنگری اساسی قرار گیرد.

جمع‌بندی

در مجموع، این مطالعه نشان می‌دهد که تحریم‌های اقتصادی نه‌تنها هزینه‌های اقتصادی، بلکه پیامدهای اجتماعی و انسانی عمیقی دارند. این یافته‌ها اهمیت آن را برجسته می‌سازد که در طراحی سیاست‌های تحریمی، پیامدهای انسانی و حقوق بشری به‌طور جدی مدنظر قرار گیرند.

منبع : نشریه International Studies Quarterly (2024)